Zoengeld na de Februaristaking

Na de Februaristaking kregen de drie opstandigste gemeenten enorme boetes opgelegd. De rijkste inwoners moesten dit ‘zoengeld’ betalen. In Zaandam werden sommige inwoners desgevraagd gevrijwaard, maar andere juist niet (‘Ist ein Jude!’).

Dispensatieverzoeken

Op 17 september 1941 adviseerde de Zaandamse NSB-burgemeester Cornelis van Ravenswaay zijn superieuren hoe om te gaan met de dispensatieverzoeken van acht inwoners. Zij hadden hem gevraagd om te worden uitgezonderd van de boetes die de welvarendste Zaandammers moesten ophoesten na de Februaristaking. De stad had op 25, 26 en 27 februari 1941 massaal gedemonstreerd tegen de jodenvervolging. Als represaille legden de Duitsers de drie belangrijkste verzetshaarden – Amsterdam, Hilversum en Zaandam – dwangsommen op van respectievelijk 15 en 2,5 miljoen en 500.000 gulden. ‘De betreffende gemeenten zijn verplicht, het gevorderde bedrag binnen zes weken na ontvangst dezer mededeeling van die inwoners (…) in te vorderen’, liet Brigadeführer Hanns Albin Rauter op 1 maart weten.

De Zaanlander, 1-3-1941.

Uitzonderingen

De smeekbeden om vrijstelling van het zoengeld zijn verloren gegaan.

Duitse onderdanen hoefden deze ‘Sühneleistung’ niet te betalen. Maar er bleken meer mensen te zijn die hoopten c.q. verwachtten uitgezonderd te worden van de financiële bestraffing. Bijvoorbeeld omdat ze aanhangers waren van het nieuwe bewind, of lid van de Nationaal-Socialistische Beweging. Hun smeekbeden zijn verloren gegaan, maar Van Ravenswaays reactie daarop vond ik terug in het Nationaal Archief. Op 17 september schreef hij zijn advies hoe om te gaan met de acht verzoekers om dispensatie.

‘Deutschfeindlich!’

Drie van de acht aanvragers verdienden volgens Van Ravenswaay clementie. Maar achter de naam van de bejaarde veekoekenhandelaar Dirk Jan Voogd noteerde hij: ‘Keine Befreihung’. Er bestonden zijns inziens geen verzachtende omstandigheden. Datzelfde gold voor ‘Frau de Lange-Buytenhuis’, die weliswaar in Amsterdam-Zuid woonde, maar wier Houthandel Pieter de Lange in Zaandam stond. Zij diende ƒ2.424,10 te betalen, zij het niet via Zaandam, maar via de hoofdstad. Dat was omgerekend naar nu zo’n €23.000,-. Ook cargadoor Willem Amons ontsnapte niet aan de sanctie. ‘Sehr deutschfeindlich!’, schreef Van Ravenswaay achter zijn naam, en dat was bepaald geen aanbeveling.

Cornelis van Ravenswaay, 5-3-1941 (Nationaal Archief).

Artsen

Drie Zaandamse artsen verzochten om vrijstelling. De gepensioneerde huisarts Jan Willem de Goeje omdat hij in 1941 niet meer op het aan hem toegeschreven adres Oostzijde 16, maar in de Wassenaarse Jonkerlaan 47 woonde. Het mocht hem niet baten. ‘Geen lid van de NSB, NSNAP of een culturele [nazistische] organisatie’, oordeelde de Zaandamse burgemeester. Ook De Goeje moest betalen.

‘Ist ein Jude!’, waarschuwde de antisemitische burgemeester.

Dat gold tevens voor zijn collega Bernard Eisendrath. Die woonde weliswaar schuin tegenover Van Ravenswaay in de Botenmakersstraat en zal hem in 1941 vrijwel dagelijks zijn tegengekomen, maar dat was geen reden voor genade. ‘Ist ein Jude!’, waarschuwde de antisemitische burgemeester. Eisendrath diende ƒ908,- zoengeld te betalen.

Bernard Eisendrath in 1932 (B. Zwart).

Willem Beekhuis

Willem Henri Beekhuis was een ander verhaal. Deze in de Ooievaarstraat wonende dokter was aangeslagen voor ƒ1494,-, maar had eveneens om kwijtschelding gevraagd. Ook hij was geen lid van een nazistische organisatie, maar ‘zijn vrouw is een geboren Duitse’. En dat niet alleen; Van Ravenswaay had vastgesteld dat Beekhuis ‘deutschfreundlich’ was en ‘de gezamenlijke acties ondersteunt die van Duitse nationaalsocialistische zijde uitgaan’. Bovendien ‘bood hij zich belangeloos aan om met mij, de regeringscommissaris, samen te werken binnen de nieuwe orde, onder meer als officieel adviseur’. Hadden de naoorlogse autoriteiten kennisgenomen van deze collaboratie, dan was Willem Beekhuis er na de bevrijding niet zo genadig vanaf gekomen. Hoe dan ook, een tevreden Van Ravenswaay vond dat Beekhuis’ stakingsboete kon vervallen.

Aanklacht uit mei 1945 van dokter Willem Levend waarin hij lijkt te verwijzen naar het zoengeld dat zijn collega Beekhuis bij nader inzien niet hoefde te betalen (Commissie Historie Zaanse Ziekenhuizen).

Verdinaso

Dat geluk viel nog twee Zaandammers ten deel. De architect Lambertus Gerhardus Westenberg was immers ‘in 1933 toegetreden tot de NSB’. Omdat de NSB zich toen nog niet antisemitisch profileerde, verruilde hij zijn lidmaatschap voor dat van het jodenhatende Verbond van Dietsche Nationaalsolidaristen, om in juli 1941 toch maar terug te keren naar de partij van Anton Mussert. Van Ravenswaay: ‘Hij is nationaalsocialist en staat als zodanig bekend. Hij bood mij destijds belangeloze ondersteuning aan, onder meer als officieel adviseur.’ Al met al genoeg aanleiding om hem de opgelegde boete van ƒ1076,- kwijt te schelden.

Hari de Meur ‘gaf steeds blijk van zijn zeer pro-Duitse standpunten’.

Johann Hari de Meur

Dat ging tot op zekere hoogte ook op voor de ƒ1460,70 die Johannes Theodorus Hari de Meur had moeten betalen. Deze bewoner van de Provincialeweg 342 was NSB-lid van 1933 tot 1938. ‘Hij zegde zijn lidmaatschap toen op, omdat zijn zoon ambtenaar werd, maar ook omdat hij ruzie kreeg met zijn districtsleider in Amstelveen’, aldus Van Ravenswaay. ‘In april van dit jaar keerde hij terug.’ Hari de Meur schonk maar liefst ƒ5500,- aan de nazistische steunorganisatie Winterhulp en ƒ200,- aan de plaatselijke NSB-afdeling. ‘Hij gaf steeds blijk van zijn zeer pro-Duitse standpunten en staat als zodanig goed bekend.’ Het voorstel van Van Ravenswaay: ‘Vrijstelling van het zoengeld of een vermindering tot de helft moet zeker overwogen worden.’

Fragment van een overlijdensbericht over de in december 1944 in Duitsland – waar hij na Dolle Dinsdag heen vluchtte – door slokdarmkanker gestorven NSB’er Johannes Hari de Meur (Nationaal Archief).

‘Marxistische waan’

Voor zover bekend legden de andere aangeslagen Zaandammers zich neer bij de boete die hen ten deel viel. De gemeente was voor de eerste keer gestraft. In de vier navolgende jaren zouden er nog vele sancties volgen tegen de stad die volgens Van Ravenswaay last had van ‘de marxistische waan’.

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en dit wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand te houden.





Plaats een reactie

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.