‘Vuisten en revolvers kwamen er aan te pas’

Bakker Johannes (‘Jan’) Band uit Wormer krijgt in 1943 als oud-militair het bevel om in Duitse krijgsgevangenschap te gaan. ‘Overal schrik en ontsteltenis. Wat moeten we doen?’, vraagt hij zich af. Hij probeert aan het noodlot te ontsnappen door onder te duiken in de Purmer. Eind augustus 1943 waagt hij het er op zijn ouderlijk huis weer eens te bezoeken. Dat loopt niet goed af; hij wordt alsnog gevangen genomen. Pas na de bevrijding kan hij, ziek en vermagerd, terugkeren naar de Knollendamstraat 3 in Wormer.

Jan Band op een naoorlogse lijst met zieke Nederlandse dwangarbeiders (Nationaal Archief).

Groene Politie

Hieronder de aantekeningen die Jan Band (5-5-1916) maakte over zijn arrestatie. Deze tekst en tientallen andere verslagen en foto’s zijn ook te vinden in mijn boek ‘Het is met geen pen te beschrijven wat ik voelde’.

23 augustus

Daar stond ik!! Wat te doen!!

Vandaag met vader naar de Purmer geweest. Tarwe zoeken. ’s Avonds op de terugweg werden we in het Oosteinde opgevangen. Er werd direct al gevraagd wat of ik hier doen moest. ‘Jij bent toch ondergedoken?’ ‘Ja’, zei ik. ‘Maar wat is er dan aan de hand?’ Nou, de Groene Politie is er, voor een razzia voor onderduikers en radiotoestellen, werd er al gezegd. ‘En je kunt er al niet meer door, want er is controle bij het Moriaanshoofd.’ Daar stond ik!! Wat te doen!! ‘Weet je wat, Jan. Ga met ons mee’, zei Geugjes. ‘Dan kunnen jullie het Zwet op met de boot.’ Dat ging door. Vader ging met de tarwe op huis aan. En ik ging met Geugjes mee. Daar hadden we toch nog een gezellige avond, ondanks al de akeligheid. De nacht hebben we doorgebracht in de boot. Natuurlijk niet geslapen.

24 augustus

‘Jullie mogen wel even naar bed. Dan roep ik wel als er wat aan de hand is’, zei vrouw Geugjes. Maar er kwam niets van in. We werden al direct gewaarschuwd. De moffen zijn in aantocht. Ze zijn in Jisp al begonnen! ‘Wat moeten we nu weer’, zei ik. ‘Er wordt gezegd dat ze op het Zwet ook zitten. We kunnen geen kant heen. Anders konden we prachtig met de boot het Zwet op.’ Maar Wim Binken wist een oplossing. ‘We kunnen bij ons onder de vloer, door het luik in de gang.’ Wij onder de vloer, met drie man. Lekker was het er niet. Maar dat geeft niets; van de nood een deugd maken. En wij steeds maar vragen: ‘Zijn ze al in de buurt?’ Eindelijk, om een uur of elf, daar kwamen de sloebers, hoor. En we knepen hem, hoor.

Opeens ontdekte er een van die hufters het luik.

Hufters

Alles ging goed in het begin. Ze kregen koffie en sigaren, om te paaien natuurlijk. Onderwijl keken ze toch overal. Maar opeens ontdekte er een van die hufters het luik. Alles werd opzij gesleept. En het luik ging open. Wat een gewaarwording. Eerst dat zenuwslopende gestamp boven je hoofd. Steeds dacht je, ze gaan wel weg. Maar niets hoor. Nu is het gebeurd, dachten we. Eerst vonden ze een geldkist. Die werd naar boven gebracht. En na veel geschreeuw tegen Binken werd die opengemaakt. Nu volgde een koffer. Daar lagen wij vlak achter. Werd ook naar boven gehaald. Binken moest zeggen van wie of die was. En waar of die persoon was. Weer komen ze terug. Nu met zaklantaarns. En schijnen met die dingen. We lagen doodstil. Ons hart klopte hoorbaar. Ja hoor, ze zagen ons eindelijk. En schreeuwen dat ze deden. In het moffentaaltje.

De Ordnungspolizei – vanwege hun groene uniformen ook wel Grüne Polizei genoemd – was de reguliere Duitse politie in Nederland. Ze waren regelmatig betrokken bij oorlogsmisdaden, zoals razzia’s. Op de in 1944 vanuit een bovenwoning gemaakte foto is een bewaker zichtbaar voor het gebouw van de ‘Grünen’ aan de Gedempte Gracht in Zaandam (Foto: Jan Woudt, Koog aan de Zaan).

Uit met de vrijheid

Eerst gingen Dirk en Wim. Ik bleef zitten. Ze werden er uitgehaald. En probeerden toch nog weg te komen. Maar ze kwamen niet verder dan de tuin. Daar werden ze opgevangen. Uit was het met de vrijheid. Even later werd ik er uitgehaald. Revolver op mijn borst en geweer in de rug. Als een boef, een desperado werden we behandeld. We werden onderzocht, voor op de weg. Allemaal op een rij langs de slootkant. Handen in de hoogte. Alles werd ons afgenomen. En vooruit lopen. Ik liep op mijn sokken. Al te met een trap tegen onze benen. We liepen te zacht. En daar ging het. Tot het Moriaanshoofd. Daar werden we in de kolfbaan ondergebracht. We moesten net als schoolkinderen in de hoek staan.

Het Moriaanshoofd in Wormer (Waterlands Archief).

Steeds werden we verhoord, met de nodige bedreigingen vanzelf.

Bedreigingen

Dat was ’s morgens om 11 uur. Steeds werden we verhoord, met de nodige bedreigingen vanzelf. Vuisten en revolvers kwamen er aan te pas. Zelfs de burgemeester werd nog opgebeld. Om informatie, of ik militair geweest was. Die wist ook niets. Toen werden de broers van Wim Binken van de fabriek gehaald. Maar ze werden niet veel wijzer. Op het laatst viel ik toch door de mand. Woest waren ze vanzelf. Die grap duurde tot ongeveer 5 uur ’s middags. Toen mochten we eerst zitten. We kregen koffie van vrouw De Zager en we mochten een sigaret roken.

Overvalwagen

Om zeven uur werden we weggebracht met een overvalwagen. Voor de sociëteit in Wormerveer stopten ze. Er werden radiotoestellen ingeladen. Toen maar weer verder. In Zaandam stopten we weer, bij een school in de Oostzijde. We moesten allemaal uitstappen. En vuil dat die Groenen keken. Ze konden ons wel verscheuren. Er waren allemaal van die lui ondergebracht. Het lag er vol. We werden naar binnen gebracht. Zouden we weer verhoord worden? Weer in de hoek staan. Eerst moest Binken verhoord. Nu, dat ging er door. Schreeuwen dat die vent deed. Het ging om die geldkist.

Repatriëringsformulier Jan Band (NIMH).

Aardedonker

We kregen nog een vermaning mee.

Na een half uur moesten we weer verder. Richting Amsterdam. Waar zouden we terechtkomen? Eindelijk stopten we weer eens. Weer uitstappen. Het was aardedonker. Flauw konden we een groot gebouw onderscheiden. Weer moesten we naar binnen. Eerst in een grote hal, met prachtige marmeren trappen. Hier werden we weer verhoord. Alles werd opgeschreven door een hoge officier. We kregen nog een vermaning mee. Dat we het toch niet redden konden tegen de Duitsers. Het was onderhand al twaalf uur geworden. En weer gingen we verder. Na een kwartier stopten we weer. Er ging een poort open, en nog een poort. En waar waren we? In de gevangenis! Waar? We wisten het niet.

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en dit wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand te houden.





Plaats een reactie

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.