De Haagse tak liep enthousiast achter Hitler aan, de Amsterdamse loot van diezelfde stam koos voor verzet tegen de nazi’s. Met beide vertegenwoordigingen van de aan elkaar verbonden families Kits van Heijningen en Boreel de Mauregnault liep het slecht af.
Verarmde adel
In aristocratische kringen kruisen de familielijnen elkaar nog wel eens, in pogingen om kapitaal en macht binnen de eigen klasse te houden.
In aristocratische kringen kruisen de familielijnen elkaar nog wel eens, in pogingen om kapitaal en macht binnen de eigen klasse te houden. En zo kan het gebeuren dat Johanna Josephine Elisabeth Kits van Heijningen in 1915 trouwt met Jacobus Johannes Boreel de Mauregnault, terwijl haar halfbroer Arend drie jaar later het jawoord geeft aan Jacobus’ zus Adrienne Jacqueline Marie Boreel de Mauregnault. Omdat hij (inmiddels wel verarmd) tot de adelstand behoort, kan Jacobus zijn titel doorgeven aan zijn kinderen. Jacobus en Johanna krijgen in Den Haag twee zonen, in 1916 en in 1920. Zij mogen zich net als hun vader jonkheer noemen.

Nageslacht
De aristocratische titel kan alleen via de mannelijke lijn worden doorgegeven. Arend (ook wel geschreven als Arent) Kits van Heijningen komt ook uit een gegoede familie, maar behoort niet tot de adeldom. Jonkvrouw Adrienne kan die status dus niet overdragen aan de ene zoon en drie dochters die zij en Arend tussen 1916 en 1930 krijgen. Na aanvankelijk in Den Haag bij hun (schoon-)ouders te hebben ingewoond, verhuist het echtpaar Kits van Heijningen in 1938 naar Amsterdam. Hun kinderen zijn geboren in Nederland en in Nederlands-Indië, waar Arend langdurig werkt als gezondheidsofficier.

Verbitterd
Het nazistische ideaal zit er bij de Haagse tak diep in. Jacobus Boreel de Mauregnault is klerk bij de geneeskundige dienst van de Landmacht, maar loopt daar medio jaren dertig door zijn nazistische denkbeelden een promotie mis. Wanneer in 1938 blijkt dat zijn echtgenote Johanna al vier jaar lid is van de NSB en zoon Johannes Anthony (‘Jan’) een aanloop neemt naar het leiderschap van de Jeugdstorm wordt Jacobus beroepsmatig op non-actief gesteld. Verbitterd start hij daarom tijdens de Duitse bezetting – hij is inmiddels zelf ook toegetreden tot de NSB – een rechtszaak tegen de staat. Hij wil eerherstel.

‘Sammetjes en Saartjes’
‘De Sammetjes en de Saartjes gaan hier bij bosjes weg.’
Hoezeer Hitlers gedachtegoed bij het echtpaar Boreel de Mauregnault leeft, blijkt onder meer uit een brief die Jacobus in oktober 1942 naar zijn jongste zoon Henri Willem (‘Pim’) stuurt. Die vecht op dat moment in Duitse dienst aan het Oostfront. ‘De Sammetjes en de Saartjes gaan hier bij bosjes weg, evenals de onsociale en de a-sociale elementen’, schrijft Jacobus over de jodendeportaties. ‘Laatst gingen er van dat slag een heele trein, piekfijn aangekleede heeren en dames met dure bontmantels; ik hoop, dat het heele zoodje in een zeer streng werkkamp terecht is gekomen.’
Ook het opkomende verzet kan hem niet bekoren. ‘Zoals je wel in de krant zult hebben gelezen, zijn wegens daden van sabotage 15 gijzelaars doodgeschoten; wij, moeder en ik, vinden dat uitstekend, te meer, omdat er bovendien lieden voor worden uitgekozen, die door hun heele houding eigenlijk tot sabotage ophitsen. Er zijn er echter, die het zoo sluw aanleggen, dat ze o, zoo onschuldig schijnen en die zijn feitelijk nog veel gevaarlijker. Ik hoop er nog altijd op, dat ze zich bloot zullen geven en dan gesnapt worden, dat zou een zegen voor ons land zijn.’ Jacobus sluit de brieven aan Pim steevast af met ‘Hou Zee en Heil Hitler van vader.’
‘Gespuis’
Bijna tot het laatst gaat Jacobus uit van een Duitse overwinning aan het front. In juni 1944 is in Frankrijk de geallieerde invasie begonnen. Die biedt volgens hem de kans ‘op een grondige afrekening die naar ik vermoed niet zoo heel lang meer op zich zal laten wachten. Als die vijandelijke troepen maar steeds aan den overkant waren gebleven, zou dat een voortdurende bedreiging zijn, en zou er nooit een eind aan komen en dat zal nu ongetwijfeld wel het geval worden. Bovendien zie ik daar, dat de Japansche vloot ook den strijd gaat aanbinden tegen de Amerikaansche en dat is duidelijk gekozen op het tijdstip, dat hier in Europa die invasie is gekomen. Misschien wil het geluk, dat het pak slaag, dat ik het gespuis van harte gun, in Frankrijk en in den Pacific tegelijk komt, dan moet de oorlog wel het hoogtepunt voorbij zijn, en zal er heusch gebeuren wat ik denk, n.l. dat de zaak in het najaar aan een eind is.’ Hij steekt zijn nog altijd tegen de Russen strijdende zoon Pim een hart onder de riem. ‘Ik geloof vaster dan ooit, dat Duitschland den oorlog zal winnen en dan zal ons land ook weer vrij komen, dus dat is, waarvoor alle Nederlandsche vrijwilligers juist in dienst zijn gegaan en waarvoor jij nu al bijna drie jaar in dienst bent.’
‘Niet sterk genoeg’
‘Het groote bezwaar tegen dit werk is, dat het moreel op een laag peil staat en door een jood geschreven zou kunnen zijn.’
De bebrilde, tengere Jan Boreel de Mauregnault heeft net als zijn vader een zwak gestel. Hij kan daarom tot zijn spijt niet naar de frontlinies: ‘Ik voel me eerlijk gezegd lichamelijk en geestelijk niet sterk genoeg om dit verdomd harde leven van soldaat aan te kunnen.’ Toch trekt ook hij ten strijde, met zijn pen. Als publicist kan hij teksten kwijt in meerdere nazistische bladen en hij schopt het zelfs tot cultuurredacteur van de NSB-krant, het Nationale Dagblad. Ook censureert hij boeken voor het departement van Volksvoorlichting en Kunsten. Over de roman De vos en zijn staart (C.J. Kelk) oordeelt hij bijvoorbeeld: ‘Het groote bezwaar tegen dit werk is, dat het moreel op een laag peil staat en door een jood geschreven zou kunnen zijn.’

‘Wapenspreuk’
In juni 1942 publiceert Jan in het NSB-blad Volk en Vaderland een enthousiast artikel over de vormingsschool van de Nationaal-Socialistische Beweging. ‘Het is een opwekkende gedachte hier, in deze prachtige omgeving, een week te mogen verblijven om zich te bezinnen op ons nationaal-socialisme.’ Een lang verhaal van zijn hand in het Nationale Dagblad naar aanleiding van een zangcursus voor de Jeugdstorm in Blaricum wordt door hem gelardeerd met grote woorden over de ‘terechte soldateske levenshouding’ en ‘de hardheid en strijdbereidheid’ van de nazi’s. ‘Slechts de daad bevrijdt, dat is de wapenspreuk der nationaal-socialisten.’ In 1942 bepleit hij via een uitgebreid epistel de oprichting van ‘eener journalistenopleiding op nationaal-socialistischen grondslag’.

‘Stinkzwammenmentaliteit’
Hoewel Jacobus en Jan hetzelfde gedachtegoed aanhangen, botert het niet tussen de twee. Jan noemt zijn vader ‘zoo ontzaggelijk egocentrisch, zoo materialistisch en heerschzuchtig’. Jacobus op zijn beurt verwijt hem zijn ‘parasietenberoep’, zijn lidmaatschap van de Germaanse SS, zijn vriendin en zijn ‘stinkzwammenmentaliteit’. Wanneer Jan in 1943 in het huwelijk treedt – uiteraard met een deutschfreundliche vrouw – gebeurt dat zonder zijn vaders toestemming. Jan en zijn echtgenote verhuizen naar Amsterdam-Zuid. In de Okeghemstraat 33 betrekken ze een woning op de eerste etage, op een paar honderd meter van hun familieleden Arend en Adrienne Kits van Heijningen.
‘Joodschen wortel’
‘Dit zijn in wezen takken van denzelfden Joodschen wortel, die wij willen en moeten uitroeien’.
Ook Jan onderhoudt een briefwisseling met zijn broer Pim. Hij beklaagt zich over zijn vader, maar onderschrijft diens mening over de vijand. ‘Ik heb hier verscheidene malen de Wochenschau gezien – een pracht stuk filmwerk overigens! – en als je die tronies der bolsjewistische soldaten ziet, daar is ook niets menschelijks meer aan… We kunnen blij zijn dat de Führer Europa voor die horden heeft bewaard.’ Een antisemitische inborst is hem niet vreemd. Het nationaalsocialisme is volgens hem ‘onvereenigbaar met Katholicisme of Protestantisme, omdat dit in wezen zijn takken van denzelfden Joodschen wortel, die wij willen en moeten uitroeien’.
Vals identiteitsbewijs
Even verderop in Amsterdam-Zuid zet Arend Kits van Heijningen zich juist in voor de vervolgde joden in Nederland, en dat geldt ook voor zijn oudste kinderen. De zenuwarts beweegt zich binnen een netwerk dat joden naar Spanje helpt. Hij huurt voor zijn zoon een kamer bij een joods echtpaar. Hij neemt juwelen en andere kostbaarheden in bewaring voor een ondergedoken joodse Amsterdamse. En hij slaagt erin om een andere joodse vrouw, Margarete Dieckhof, te voorzien van een vals identiteitsbewijs.

Bergen-Belsen
Helaas wordt het onderduikadres van Dieckhoff verraden. Een collaborerende politiechef verhoort haar. Hij toont begrip, smeert haar stroop om de mond en biedt een sigaret aan. Het is zijn gebruikelijke werkwijze: vriendelijk blijven zolang de arrestant meewerkt en pas dreigen en schelden wanneer de opponent tegenstribbelt. Misschien denkt Gré Dieckhoff dat ze weg mag wanneer ze toegeeft. Wellicht is het de angst voor het ergste. Hoe dan ook, ze noemt namen en adressen van haar hulpverleners, onder wie Arend Kits van Heijningen. Ook hij wordt opgepakt. Zijn straf bestaat uit een enkele reis naar concentratiekamp Bergen-Belsen.

Verzet
De ‘Kitsen’ staan lijnrecht tegenover hun bloedverwanten die als Boreel de Mauregnault door het leven gaan.
Zijn dochter Phine studeert biologie aan de Universiteit van Amsterdam. Begin 1943 weigert ze net als de meeste andere studenten een door de Duitsers voorgelegde loyaliteitsverklaring te tekenen. Het betekent het einde van haar studie. Haar zus Jeanne is betrokken bij de ondergrondse, door Gerrit Jan van der Veen geleide Persoonsbewijzencentrale. Ook haar broer Arent Hendrik is illegaal werkzaam. De ‘Kitsen’ staan dus lijnrecht tegenover hun bloedverwanten, de Haagse ‘Boreels’.
Op 26 november 1944 maken Adrienne Kits van Heijningen en haar dochters Hannie en Phine zich klaar om naar buiten te gaan. Het is half één. De familie Dangremond, die een paar minuten verderop in de Euterpestraat woont, heeft hen gevraagd om te komen lunchen. De drie gasten zijn amper een half uur binnen op nummer 75 wanneer de hel losbreekt.

Precisiebombardement
Prins Bernhard heeft via de Nederlandse regering de Royal Air Force zover gekregen dat ze met twee Mitchell-squadrons een precisiebombardement uitvoeren op het meest gehate gebouw van Amsterdam, het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in de Euterpestraat. Om 13.21 uur begint het luchtalarm te loeien, maar dan zijn de eerste raketten al ingeslagen. Het doordringende geluid zal drie kwartier aanhouden. Het bombardement zelf neemt niet meer dan tien minuten in beslag. De inslagen volgen elkaar in hoog tempo op. Niet alleen het SD-gebouw krijgt een voltreffer, maar ook het woonblok waar de familie Kits van Heijningen op visite is.

Vlammenzee
Verderop klinkt een klap, een blindganger die in de vlammenzee alsnog tot ontploffing komt.
Jeanne Kits van Heijningen komt die middag rond tweeën terug in haar ouderlijk huis. Ze is op bezoek geweest bij haar verloofde, die tot over zijn oren in het illegale werk verzeild is. Haar moeder en zusters zijn niet thuis. Jeanne weet van het bombardement. Ongerust haast ze zich in de richting van de Euterpestraat. Hoe dichterbij ze komt, hoe meer schade ze registreert. Verderop klinkt een klap, een blindganger die in de vlammenzee alsnog tot ontploffing komt. Hoe het er bij de Dangremonds voorstaat kan ze niet zien. Duitse militairen en politieagenten schermen het rampgebied af. Ze laten alleen reddingsdiensten toe. Jeanne staat onmachtig tussen de murmelende menigte die de ramp in ogenschouw neemt. De tijd verstrijkt, maar niemand kan haar iets vertellen.
Zuiderkerk
Jeannes broer is in het al bevrijde Eindhoven – hij heeft daar zijn hulp aangeboden aan de geallieerde troepen – en dus onbereikbaar. Het duurt tot 15 december voor de politie Jeanne vraagt om naar de Zuiderkerk te komen, dat dienstdoet als mortuarium. Ze brengen haar naar het lichaam van een meisje. Jeannes emotionele reactie wordt omgezet in zakelijke ambtenarentaal: ‘U toont mij thans het lijk van mijn jongste zuster en ik herken dit positief als het stoffelijk overschot van Johanna Jacoba Martina Kits van Heijningen, geboren te Bandoeng, 25 December 1929, scholier.’

Verminkte vrouwenhand
‘De beide ringen die U mij toont en die, naar U mij mededeelt, afkomstig zijn van een gevonden hand, herken ik als het eigendom van mijn zuster.’
De rechercheurs confronteren Jeanne niet met haar andere familieleden, maar wel met twee ringen. Ze zijn afkomstig van een verminkte vrouwenhand die in de Euterpestraat is opgegraven. Jeanne kent de sieraden. ‘De beide ringen die U mij toont en die, naar U mij mededeelt, afkomstig zijn van een gevonden hand, herken ik als het eigendom van mijn zuster Adolphine Marie Louise Kits van Heijningen’, tikt een van de agenten. ‘Ik neem aan dat zij bij den ramp om het leven gekomen is, evenals mijn moeder.’
Ruïne
Het blijft bij een aanname, van haar moeder krijgt Jeanne niets te zien. Het proces-verbaal maakt duidelijk waarom. ‘Uit de ruïne werd een aantal lijken geborgen welke konden worden geïdentificeerd. Hierbij waren niet de stoffelijke resten van A.J.M. Boreel de Mauregnault en A.M.L. Kits van Heijningen. Bovendien werden geborgen de stoffelijke resten van 6 vrouwen, die niet konden worden geïdentificeerd, benevens 3 emmers met resten van lijken, waarvan noch het geslacht, noch het aantal kon worden vastgesteld.’ De bergingswerkzaamheden in de Euterpestraat kunnen worden beëindigd, de politie sluit het dossier.

Ontberingen
Het duurt tot ver na de bevrijding voor er zekerheid komt over het lot van vader Kits van Heijningen. Zijn verzetswerk is duur betaald. Hij heeft de ontberingen in Bergen-Belsen niet overleefd. Alleen Jeanne en haar broer Arent zijn heelhuids door de bezetting gekomen.

IJzeren Kruis
Ook bij de familie Boreel de Mauregnault laat de Tweede Wereldoorlog vele littekens na. Pim is in juli 1941 in dienst getreden bij het Vrijwilligerslegioen Nederland en heeft vervolgens voor Hitler gevochten in Duitsland, Polen en Rusland. Het levert hem zowel zware verwondingen als het IJzeren Kruis op. ‘Ik geloof dat we allemaal buiten onze broek zouden loopen van verwaandheid’, had zijn broer Jan hem eerder geschreven over dat gewenste nazistische eerbetoon. Nu, na de bevrijding van Nederland, is van de trots weinig over. Pim wordt voor zijn inzet aan het Oostfront en zijn NSB-lidmaatschap veroordeeld tot acht jaar cel.
Tuberculose
Aan een gevangenisstraf zou Jan ongetwijfeld ook niet zijn ontsnapt, ware het niet dat hij in 1947 overlijdt aan tuberculose.
Aan een gevangenisstraf zou Jan ongetwijfeld ook niet zijn ontsnapt, ware het niet dat hij in 1947 overlijdt aan tuberculose. Tot een justitieel oordeel over zijn vergaande collaboratie komt het daardoor niet. Dat geldt ook voor vader Jacobus Boreel de Mauregnault. Hij was de voorgaande vijf jaar eveneens lid van de NSB en het Vrijwilligerslegioen. Hij steunde de Nationale Jeugdstorm met donaties. En hij was actief voor het nazistische Letterengilde van de Kultuurkamer. Omdat hij op 23 mei 1945 overlijdt in interneringskamp Westerbork – wellicht als gevolg van de slechte behandeling daar – kan de rechter over hem eveneens geen oordeel vellen. Zijn ook in Westerbork opgesloten echtgenote komt er, na precies een half jaar gevangenschap, vanaf met een boete van ƒ100,-. De rechtbank rekent haar aan dat ze langdurig lid was van meerdere nationaalsocialistische organisaties.

Inteelt
In 1942 had Jan een brief met toekomstoverpeinzingen naar Pim gestuurd. ‘Ik heb hier veel nagedacht over de beroemde vragen van stand, afkomst etc.’, bracht hij het risico van inteelt binnen de familie Boreel de Mauregnault ter sprake. ‘Maar ik ben tot de conclusie gekomen dat wij, jij en ik er, gezien ons oude geslacht en het daaraan verbonden gevaar van degeneratie, het allerbeste aan doen een gezond meisje te trouwen uit welke stand dan ook (het moet natuurlijk ook weer niet te gek worden!) dat ons een stel gezonde kinderen kan geven, zodat het geslacht behouden blijft.’
Dat er enkele jaren later weinigen zitten te wachten op twee generaties aan ‘foute’ Boreels voorzag hij op het moment van schrijven uiteraard niet. Dat zijn eigen familieleden, in de personen van de ‘Kitsen’, zich van hem, zijn broer en zijn ouders zouden afkeren wist hij toen ook nog niet. Hoe dan ook: in 1998 sterft de mannelijke lijn van de familie Boreel de Mauregnault in Nederland uit en komt er na bijna twee eeuwen een eind aan deze besmette adellijke tak.