Verhalen over de Tweede Wereldoorlog

Nazistisch eten op het Klamperspad

Op 20 oktober 1940 vond de eerste van een reeks Zaanse ‘eenpansmaaltijden’ plaats. Ze werden vastgelegd in een fotoalbum. Door de vlucht van de eigenaar, vier jaar later, en een alerte jongen beschikken we nu nog over de kiekjes van dit nazistische eetfeestje. Maar wie staan daar eigenlijk op?

Ortskommandant Wilhelm Wolniewicz – zeg maar de Duitse militaire bevelhebber voor de Zaanstreek – bewoonde sinds 1941 het statige pand aan de Westzijde 14 in Zaandam. Na Dolle Dinsdag, 5 september 1944, vluchtte hij met zijn gezin voor de oprukkende geallieerde troepen. Een Zaanse jongen vond begin 1945 op de zolder van Wolniewicz’ inmiddels door de Noodorganisatie (die hongerlijdende Zaankanters hielp) overgenomen woning een fotoalbum. Daarin zaten 22 kiekjes van het eerste ‘Eintopfessen’ dat de Zaanse nationaalsocialisten organiseerden, op zondagmiddag 20 oktober 1940. Vele decennia later werd het album geschonken aan het Gemeentearchief Zaanstad. Het biedt een unieke blik achter de schermen van een jonge nazistische ’traditie’ in de bezette gebieden.

Klamperspad

De eenpansmaaltijden werden genuttigd in het ontspanningsgebouw van Albert Heijn, dat aan het Zaandamse Klamperspad stond. Het was bedoeld om de gemeenschapszin te bevorderen en geld in te zamelen voor het goede doel. Leden van de NSB en vele tientallen militairen gaven acte de présence. Vertegenwoordigers van de Winterhulp zagen hoe dankzij een collecte en lotenverkoop de kas van hun nazistische welzijnsorganisatie volliep. Ter verhoging van de feestvreugde klonken er toepasselijke liederen. De bijeenkomst was een succes. In de navolgende jaren zouden er aan het Klamperspad nog vele eenpansmaaltijden op tafel komen. Alleen al in het najaar en de winter van 1940/’41 kwamen de nazi’s zes keer op deze wijze in het ontspanningsgebouw bij elkaar.

Ter verhoging van de feestvreugde klonken er toepasselijke liederen.

Dagblad De Zaanlander wijdde een artikel aan die eerste groepsmaaltijd. De krant lichtte toe dat ‘als onderdeel van het Winterhilfswerk wekelijks de bevolking zoowel in de particuliere kring thuis als in hôtels en restaurants één dag een eenvoudigen eenheidsmaaltijd gebruikt (stamppot, erwtensoep e.d.), en het geld, dat daardoor op een normalen maaltijd wordt uitgespaard, offert op het altaar der filantropie’. Volgens de gelijkgeschakelde krant was de stemming ‘uitstekend’ en werd die nog ‘verhoogd door vroolijke grammofoonmuziek, terwijl de zaal was gepavoïseerd met de Duitsche vlaggen. Een taffelied ontbrak evenmin, zoodat er alle aanleiding was om in opgewekt samenzijn, met zang en dans, nog langen tijd “na” te blijven, waarbij o.a. door den Ortskommandant en den Kreiswalter het woord is gevoerd en de volksliederen weerklonken.’

Volgorde

Volgens De Zaanlander zaten er driehonderd genodigden aan de geserveerde erwtensoep. Dat lijkt schromelijk overdreven. Bestudering van de foto’s leert dat veel stoelen leeg bleven en er minder dan honderdvijftig mensen aanwezig waren.
Hieronder heb ik een selectie van de foto’s geplaatst in de vermoedelijk chronologische volgorde. Helaas zijn veel gezichten me onbekend. Wie er mensen herkent, ik houd me aanbevolen voor hun namen: info@schaapschrijft.nl.

De entree van een aantal in de Zaanstreek gelegerde Duitse militairen.
Het ontvangstcomité, bestaande uit siegheilende Zaanse NSB’ers.
Bij de ingang van het Ontspanningsgebouw werden bonnen verkocht waarmee het Eintopfessen kon worden afgerekend, ‘maar waarvoor natuurlijk een meerprijs werd verwacht tot steun van het winterhulpwerk’.
De belangrijkste gasten kijken naar het hijsen van de vlag. Vooraan links Ortskommandant Wolniewicz. Derde van links Hauptfeldwebel Feige, vijfde van links de Zaanse NSB-leider Johannes Antonius van Wordragen. Ook present: Ortskommandant Hauptmann Höflich en Kreisamtsleiter Kohring.
Vlaggenparade in de achtertuin van het ontspanningsgebouw.

Een nazistisch saluut aan de geheven vlag. Wolniewicz met de hand aan de pet. Rechts houdt een onbekende vertegenwoordiger van de NSB-Weerafdeling zijn handen langs het lichaam.
In het midden Hauptfeldwebel Feige. Aan zijn rechterhand Ortskommandant Hauptmann Höflich of de Amsterdamse Kreisamtsleiter Kohring. Aan de andere kant de vertegenwoordiger van de NSB-Weerafdeling.
Johannes van Wordragen, in overhemd en met hakenkruisarmband, spreekt de genodigden toe. Hij ‘wenschte allen een goeden eetlust toe, overtuigd als hij was, dat de maaltijd goed zou smaken.’
Geheel rechts Johannes van Wordragen, nu aan het hoofd van een andere tafel.

Een eettafel met Zaanse NSB-leden. Maar wie zijn het?
Boven de toegang tot de eetzaal hing in oktober 1940 opvallend genoeg nog altijd het portret van koningin Wilhelmina. Het conciërge-echtpaar Kleij moest het korte tijd later verwijderen. Ze bewaarden de foto daarna thuis, waar hun dochtertje Marie (1939) er regelmatig naar keek. Niet vanwege het portret, maar omdat het glas zo mooi spiegelde.
De erwtensoep is uitgeserveerd. Aan het hoofd van de tafel Johannes van Wordragen.
Wie goed kijkt, ziet aan de linkerkant het hoofd van Adolf Hitler. De portretten van Wilhelmina en Hitler in één ruimte; het zal niet vaak zijn voorgekomen.
Het Ontspanningsgebouw kort voor de oorlog (Gemeentearchief Zaanstad).
Het voormalige Ontspanningsgebouw, inmiddels buurthuis De Kolk, anno nu.

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en dit wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand te houden.

ValutaBedrag





Plaats een reactie

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.