Feiten en fictie over de Holocaust

Naarmate de Tweede Wereldoorlog langer geleden is, ontstaat er steeds meer ruis over de feiten. En dan doel ik niet op de rechtsextremisten en Holocaustontkenners die al sinds 1945 de waarheid te grabbel gooien. Het zijn soms ook goedwillende betrokkenen die al dan niet bewust onjuistheden vertellen. Plus commerciële desinformatieverspreiders die een slaatje proberen te slaan uit het oorlogsleed.

Elon Musk

Op 24 januari 2026 pompte Elon Musk weer eens de fabel rond dat Adolf Hitler ‘een extreemlinkse socialist’ was.

Op 24 januari 2026 pompte Elon Musk weer eens de fabel rond dat Adolf Hitler ‘een extreemlinkse socialist’ was. Hij voegde zich – overigens niet voor het eerst – in het rabiate rijtje waarin ook PVV-Kamerlid Martin Bosma (‘Ik wil bewijzen dat Hitler een socialist was’) en AfD-leidster Alice Weidel (‘Hitler was een communist’) thuishoren. Het zijn trucs om tegenstanders in het verdachtenbankje te zetten, maar iedere historicus weet dat deze theorieën schadelijke onzin zijn.

Intenties

Extreemrechtse ‘influencers’ als Bosma, Musk en Weidel krijgen steeds meer aanhang. Dat is meer dan zorgelijk. Maar wat ook zorgen baart zijn de onjuistheden die soms met heel andere intenties worden verspreid. ‘Binjamin Wilkomirksi’ (een pseudoniem van Bruno Grosjean) verzon zijn eigen Holocaust-drama en boekstaafde dat. Misha Defonseca beschreef in haar boek hoe ze tijdens de oorlog als joods weeskind door Europa zwierf. Ze overleefde het avontuur dankzij een roedel wolven. Ook dat ‘aangrijpende waargebeurde verhaal’ bleek totale onzin, maar is desondanks nog steeds verkrijgbaar via onder meer Bol.com. Zo zijn er meer publicaties verschenen waarmee de auteurs hun lezers willens en wetens op het verkeerde been zetten. De ellende is dat de boeken van Wilkomirksi en Defonseca door revisionistische ‘historici’ zijn aangegrepen om de jodenvervolging in twijfel te trekken.

‘Waargebeurd.’

Burgemeester

Dat kan ook gebeuren wanneer welwillende mensen niet kloppende verhalen verspreiden over de jaren ’40-’45, en dan met name over de Holocaust. Laat ik dat illustreren met twee voorbeelden.

Het merendeel van zijn joodse familie had de oorlog niet overleefd.

Een paar jaar geleden was ik aanwezig bij een herdenking van de Februaristaking. Een van de sprekers daar was een burgemeester. Hij vertelde ‘een geschiedenis die mij ook persoonlijk raakt.’ Het merendeel van zijn joodse familie had de oorlog niet overleefd. Toen sprak hij een zin die mij triggerde: ‘Waren mijn grootouders niet moedig ontsnapt uit Auschwitz, dan had ik hier vandaag niet voor u gestaan.’ Het zou een unicum zijn; twee familieleden (van wie er een volgens deze burgemeester ook nog eens in een Sonderkommando werkte) die wisten te ontkomen uit dit concentratiekamp.

Fragment van de betreffende burgemeestersspeech.

Dodenmars

Een jaar eerder had deze burgemeester ook publiekelijk verteld over die twee grootouders. Alleen presenteerde hij toen een andere versie: ‘Mijn opa van vaders kant is gevlucht tijdens een dodenmars, mijn oma van vaderskant werd door de Russen bevrijd in Auschwitz.’ Ditmaal was dus geen van beide ‘dappere’ familieleden uit het concentratiekamp ontsnapt. Nader onderzoek leerde me dat het tijdens de Februaristakingherdenking vertelde verhaal inderdaad onjuist was. Waarom deze burgemeester het nodig vond om deze toch al dramatische geschiedenis aan te dikken is me nog altijd een raadsel.

Tweede voorbeeld

Deborah en haar twee oudere zusjes overleefden doordat hun moeder weigerde om hen te laten zingen.

Dan het tweede voorbeeld.
In talloze interviews vertelde Holocaust-overlevende Deborah Maarsen-Laufer de afgelopen jaren dat de uitgehongerde kinderen in kamp Ravensbrück in 1944 kerstliedjes moesten zingen voor de zich daar tijdens een diner volproppende nazi’s. ‘“Doorzingen, doorzingen!” zeiden de Duitsers na het eten’, aldus Deborah Maarsen. ‘En terwijl de kinderen doorzongen, hebben ze de hele barak met benzine overgoten en in brand gestoken. Alle kinderen die binnen kerstliedjes zongen, zijn levend verbrand.’ Volgens haar vonden ruim tweehonderd joodse kinderen daarbij de dood. Deborah en haar twee oudere zusjes overleefden doordat hun moeder weigerde om hen te laten zingen. Ze verborg hen in een kuil onder een luik in hun barak. Daar werden ook drie kinderen van een bevriende Nederlands-Hongaarse moeder, Friderika Moscovitch, verstopt. Volgens Deborah Maarsen waren deze zes kinderen de enigen die Ravensbrück overleefden.

Fragment uit een van de interviews die Deborah Maarsen gaf.

Vragen

Haar verhaal riep nog meer vragen op dan dat van de burgemeester. Omdat er wel degelijk andere kinderen waren die Kerstmis in Ravensbrück overleefden, zoals een snelle online zoektocht leerde. Omdat in de verschillende interviews met Deborah Maarsen details uiteenliepen. Omdat Ravensbrück een gaskamer had: waarom zouden de Duitsers hun eigen barak als brandstapel gebruiken? Omdat Deborah destijds 2,5 jaar was en daardoor wel erg jong was om Duitstalige kerstliedjes te kunnen zingen. Omdat een barak met een kuil waar zes kinderen in pasten, mét een luik daarboven, de Duitsers toch moest zijn opgevallen. Omdat deze gruweldaad nadien klaarblijkelijk nergens was gedocumenteerd. Omdat er nooit iemand aansprakelijk was gesteld voor deze slachtpartij. Et cetera.

Sarah Helm

‘Ze vertelden dat de Duitsers handgranaten door het raam naar binnen hadden gegooid, om zo alle kinderen af te maken.’

In het standaardwerk Ravensbrück. Geschiedenis van het concentratiekamp voor vrouwen refereert auteur Sarah Helm aan bovenstaande kersttragedie. Helm citeert daarover de Nederlandse Holocaustoverlevende Naomi Moscovitch [ook wel geschreven als Noemi Moskovits] (1936), die wel voor de Duitsers zou hebben gezongen. ‘Na het zingen kwam mijn moeder buiten voor het raam staan, en ik weet niet meer precies hoe het ging, maar ze moet tegen mijn broer hebben geroepen dat we meteen met haar mee moesten komen, omdat dit niet onze godsdienst was, en we konden niet blijven voor het feest en moesten met haar mee terug naar de barak’, vertelde Moscovitch. ‘Mijn broer pakte mijn hand en we klommen uit het raam. Ik wist het niet, maar later zeiden ze dat alles ontploft was en de hele barak was weg. Mijn moeder had ons dus gered. En op de plek waar de barak had gestaan was de volgende dag allen maar bevroren water. (…) Toen ik jaren later een paar andere kinderen ontmoette, zei ik dat ik in dat koor had gezeten en ze zeiden: hoe is dat mogelijk – hoe heb je het er levend af kunnen brengen? Ze vertelden dat de Duitsers handgranaten door het raam naar binnen hadden gegooid, om zo alle kinderen af te maken.’

‘Echt gebeurd?’

Dan doet Sarah Helm iets dat Nederlandse journalisten – van Het Parool tot het Noordhollands Dagblad en van Christenen voor Israël tot de NOS en vele andere media – tot nu toe nalieten: ze vraagt door. ‘Ik vroeg of Naomi dacht dat dit echt gebeurd was, dat ze de kinderen op het kerstfeest hadden opgeblazen in de barak.’ Naomi Moscovitch antwoordt: ‘Dit is wat ik me herinner en wat er gezegd wordt. Ik kan het niet allemaal verklaren, maar dit is wat ik weet.’

Vervolgens laat Helm de Belgische Stella Kugelman aan het woord. Zij was in december 1944 vijf jaar en ook zij zat tijdens de kerstdagen van dat jaar opgesloten in Ravensbrück. ‘Ook Stella gelooft dat het verhaal klopt’, schrijft Sarah Helm. ‘Stella zegt dat ze zelf niet op het feest was; ze was ziek en kon niet gaan. Haar informatie stamt van haar laatste kampmoeder, tante Olympiada, een Russische die Stella in die laatste dagen bijstond [Cherkasova Olympiada Alekseevna]. Tante Olympiada vertelde Stella dat ze een zoontje had, en dat “ze hem had verloren door de granaataanval”. Meer wist ze niet, maar ze is er zeker van dat tante Olympiada op het kinderfeestje doelde.’

De barakken van Ravensbrück (Verzetsmuseum Zuid-Holland).

Discrepanties

Er zijn talloze discrepanties in de verschillende verhalen. In dat van Deborah Maarsen-Laufer voorkwamen de moeders Laufer en Moscovitch dat hun kinderen gingen zingen tijdens het kerstdiner, in het verhaal van Naomi Moscovitch werden zij en haar broers pas na te hebben gezongen door hun moeder uit de barak geroepen. Volgens Moscovitch en Kugelman werden er handgranaten naar binnen gegooid, volgens Maarsen ‘overgoten ze de barak met benzine en zetten de boel in vuur en vlam’. En zo zijn er nog wel wat verschillen.

‘Naomi Moscovitch’ verhaal over de granaataanval op de barak waar het kerstfeest werd gevierd wordt niet door schriftelijke bronnen gestaafd’, schrijft Sarah Helm. ‘Omdat er geen schriftelijke bronnen bestaan die het verhaal bevestigen, en omdat de volwassenen er niets over hebben gezegd, is het moeilijk het verhaal te geloven, maar de kinderen kunnen het zich herinneren; voor hen is het kennelijk waar.’ Op een respectvolle manier etaleert Helm haar scepsis over de massamoord eind 1944.

Vrouwelijke gevangenen van Ravensbrück aan het eind van de oorlog (Rode Kruis).

Lorely French

Ze werden niet vermoord, de barak werd niet in brand gestoken.

In een artikel van de Amerikaanse professor Lorely French blijft er nog veel minder over van het drama. Zij bevestigt aan de hand van meerdere getuigenissen dat er in 1944 inderdaad een kerstfeest was in Ravensbrück. Het verschil zit hem er vooral in dat de kinderen die daaraan meededen voor één keer werden overladen met lekkernijen, om vervolgens terug te mogen naar hun barakken. Ze werden niet vermoord, de barak werd niet in brand gestoken. Voor haar hele reconstructie: zie hier. Op de website van het Internationales Ravensbrück Komitee zijn getuigenissen te vinden die het artikel van Lorely French bevestigen.

Pseudoherinneringen

Het heeft er alle schijn van dat enkele Holocaustslachtoffers pseudoherinneringen koester(d)en. Wellicht zijn hun eigen memories gemengd met verhalen van hun moeders en/of andere betrokkenen over gebeurtenissen die elders of op een later tijdstip plaatsvonden, bijvoorbeeld rond de ontruiming van Ravensbrück. Deborah Maarsen, Naomi Moscovitch en Stella Kugelman mag je mijns inziens niets kwalijk nemen. Zij geloven daadwerkelijk de gruwelverhalen die hen zijn verteld of die ze denken te hebben meegemaakt. De toespraak van die burgemeester vind ik wel kwalijk. Hij heeft daarover nagedacht, het vervolgens op papier gezet en het voorgelezen, wetende dat het niet klopte. Dat roept vragen op over de rest van zijn verhaal en vertroebelt de geschiedschrijving.

Nepverhalen

Maar nog veel erger vind ik de stroom aan nepverhalen die inmiddels online over ons heen worden gestort. Op onder meer Facebook duiken steeds meer haarscherpe oorlogsfoto’s op. In de regel zijn daarop tragische beelden te zien van gevangenen, veelal Holocaustslachtoffers. Ze worden begeleid door AI-gegenereerde verhalen van een meestal dubieus gehalte. Ze zijn te vinden op Facebookpagina’s met namen als History Haven en Historical Moments.

(Bron: Auschwitz Museum)

Desinformatie

Steeds onduidelijker wordt welke beelden en verhalen echt en welke nep zijn.

Dergelijke foto’s en verhalen (en inmiddels soms ook filmpjes) worden vaak met de beste bedoelingen verspreid. Maar een van de gevolgen is dat de geschiedenis wordt vervormd. Steeds onduidelijker wordt welke beelden en verhalen echt en welke nep zijn. Dat speelt onder anderen Holocaustsceptici in de kaart (‘Zie je wel.’). Zoals het Auschwitz Museum schrijft: ‘Het kan desinformatie en ontkenning stimuleren. Het gebruik van verzonnen beelden is een gevaarlijke erosie van de feiten.’ Niet voor niets wordt er door historici tegen gewaarschuwd.

Herkennen

Ik geef daarom maar even de tips van het Auschwitz Museum door om dergelijke desinformatie te herkennen:
* Wanneer de foto te perfect, te scherp of gestileerd is, wees dan achterdochtig.
* Wanneer het verhaal te poëtisch en rijk aan emotionele details is, maar geen historische grondslag heeft, wees dan voorzichtig.
* Wanneer de domeinnaam niets te maken heeft met de geschiedenis van de Holocaust of herhaaldelijk van naam is veranderd, wees dan alert.
* Probeer namen te verifiëren via vertrouwde bronnen.

Er zijn geen verzinsels nodig om de Holocaustgruwelen te kunnen vertellen. De feiten spreken voor zich.

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en dit wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand te houden.





Plaats een reactie

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.