In 1943 werd vrijwel de hele top van de ondergronds opererende CPN gearresteerd en vervolgens vermoord. Het betekende praktisch de ondergang van de communistische partij. Een bijna-einde dat begon bij een wapeninstructeur in de Zaanstreek.
Zware slagen
De bijna-nekslag werd in gang gezet door een slordigheidje van een CPN-wapeninstructeur in de Zaanstreek.
‘De CPN heeft het cruciale jaar 1943 nooit verwerkt’, kopte Het Parool op 15 juni 1991 boven een paginagroot artikel. In dat laatste jaar hief de Communistische Partij van Nederland zichzelf op, na in 1990 met PSP, PPR en EVP te zijn gefuseerd tot Groen Links (toen nog met een spatie). Maar het had weinig gescheeld of de CPN was al in 1943 ten onder gegaan. Het Parool over dat oorlogsjaar: ‘De vooroorlogse leiding trad vrijwillig (maar tijdelijk) terug en de SD bracht de illegale partij zware slagen toe.’ Saillant detail: de bijna-nekslag werd in gang gezet door een slordigheidje van een CPN-wapeninstructeur in de Zaanstreek.

Piet Vosveld
Even terug naar het begin. Pieter Otto Christiaan Vosveld (Amsterdam, 5-11-1911) was een verzetsman van het eerste uur. Samen met metaaldraaier Piet Vooren werkte hij onder meer een tijdlang als koerier van Jan Dieters, een van de drie mannen die de illegale CPN leidden sinds die partij in de zomer van 1940 verboden werd (de twee anderen waren Paul de Groot en Lou Jansen). Omdat Vooren een stap terugdeed – het reizen met al die brisante documenten werd hem te gevaarlijk –, promoveerde Vosveld tot de belangrijkste verbindingsman van het driemanschap.
Martelingen
De Duitsers waren er op gebeten om de CPN uit te schakelen. De partij zat hen al een paar jaar in de weg, met propaganda, met sabotage en inmiddels ook met dodelijke aanslagen op deutschfreundlichen. Toen de Sicherheitsdienst als gevolg van verraad op 3 februari 1943 de communistische stukadoor Jan Janzen in handen wist te krijgen, was ze dan ook de koning te rijk. Met Janzen hadden de nazi’s niet alleen de centrale man van CPN-krant De Waarheid te pakken, maar ook een lijn naar de partijtop. Janzen wist de martelingen waaraan hij werd onderworpen een paar etmalen vol te houden zonder veel prijs te geven, maar brak toen. Hij noemde de naam en het schuiladres van Lou Jansen alsmede, een paar etmalen later, de man die Paul de Groot onderdak gaf. Hoewel de SD onmiddellijk de jacht opende, wisten Jansen en De Groot te ontkomen.

Plaatsvervangers
Binnen de partijleiding sloeg de paniek toe.
Binnen de partijleiding sloeg de paniek toe. Het driemanschap realiseerde zich in levensgevaar te verkeren. Bovendien lag De Waarheid onder vuur, liep het aantal actieve CPN-leden sterk terug en waren ze het contact met de meeste districten kwijtgeraakt. In het eerste kwartaal bestonden er alleen nog verbindingen met Gelderland – waar het drietal zich schuilhield –, Noord- en Zuid-Holland. De Groot, Jansen en Dieters besloten om naar de achtergrond te verdwijnen. Ze benoemden Piet Vosveld (die inmiddels de leider was geworden van een inderhaast ingesteld ‘commissariaat voor de partijbeveiliging’), Jaap Brandenburg en Gerrit van den Bosch tot hun plaatsvervangers. Primus inter pares werd Vosveld. Hij zou de in Apeldoorn ondergedoken Jan Dieters blijven ontmoeten, die op zijn beurt een lijntje bleef houden met De Groot en Jansen. Verondersteld werd dat de drie ‘reserves’ nog wel onder de Duitse radar konden opereren en dus minder gevaar liepen dan het eerdere driemanschap. De partij kon zodoende een doorstart maken.
Sicherheitspolizei
Op 30 en 31 maart 1943 kwam de verse partijtop voor het eerst bijeen. Dat gebeurde in de woning van Vosvelds ouders, die in Soest een café runden. Het was een logische keuze: Jaap Brandenburg zat al een paar maanden bij hen ondergedoken. Het waren meteen de laatste ontmoetingen tussen Brandenburg, Van den Bosch en Vosveld. Op 1 april werd de laatste ’s morgens van zijn bed gelicht en meegenomen naar de Aussenstelle van de Sicherheitspolizei in Amsterdam.

Henk Schönhagen
De in de Zaanstreek sterk vertegenwoordigde CPN-tak had nog veel te leren.
De aanloop naar de arrestatie van Piet Vosveld begon bij Hendrik Frederik Catharinus Maria Schönhagen (Amsterdam, 27-9-1913). Aanvankelijk kregen de communisten in de Zaanstreek sabotage-instructies van de in Vosvelds woning verblijvende Piet Vooren. In januari 1942 nam Henk Schönhagen deze taak over. De in de Zaanstreek sterk vertegenwoordigde CPN-tak had nog veel te leren. De eerste pogingen om met van de Zaandamse Artillerie-Inrichtingen gestolen springstoffen Duitse bezittingen te vernietigen mislukten vrijwel allemaal. De door achtereenvolgens Vooren en Schönhagen verzorgde avondlessen waren dan ook meer dan welkom.
Gerard Maas
Henk Schönhagen was aanvankelijk ook de directe verbinding tussen de landelijke partijleiding en de Zaanse CPN. Hij had daartoe contact met Zaandammer Gerard Maas. Die vond Schönhagen een ‘prettige kerel’, zij het iemand met onvoldoende autoriteit. In het najaar van 1942 maakte Schönhagen plaats voor Piet Vosveld. Onder de schuilnaam ‘Peter Terheyde’ (ook wel geschreven als ‘Ter Heide’) reisde Vosveld naar Zaandam om daar wapeninstructies te geven. In het boek over zijn vader Gerard noemt Frank Maas hem meerdere keren. ‘Gerard vond hem van meet af aan een pedante en onbetrouwbare kerel. Vosveld vroeg meteen naar adressen van partijgenoten in de Zaanstreek. Gerard gaf die niet en leidde deze instructeur ’s avonds in het pikkedonker van het station met een flinke omweg naar de ontmoetingsplaats’, schrijft Frank Maas. Daarbij past wel de kanttekening dat hij zijn belastende verklaringen over Vosveld aflegde nadat die besmet was verklaard.

Zaanse bijeenkomsten
De eerste Zaanse bijeenkomst met Vosveld vond plaats bij Sjef Swolfs, een op de Zuiddijk wonende werknemer van de Artillerie-Inrichtingen. Daar verdonkeremaande Swolfs springstoffen voor het communistisch verzet. Een tweede vergadering was bij de Zaandamse scheepswerf van de familie Kraaier. Volgens Frank Maas keerde Henk Schönhagen na een paar weken terug in de Zaanstreek om daar als opvolger van Vosveld instructies te geven. De Waarheid-verslaggever die de naoorlogse rechtszaak tegen Piet Vosveld op de voet volgde hield het erop dat Vosveld circa vier maanden in Zaandam actief was.
Op 30 maart 1943 ging het faliekant mis.
Op 30 maart 1943 ging het faliekant mis. De Sicherheitsdienst arresteerde Henk Schönhagen. Uit Frank Maas’ boek Het verzet van mijn vader: ‘Begin april 1943 zag Gerard op een doordeweekse dag bij het Centraal Station van Amsterdam zijn eerste landelijke contactpersoon Piet Vooren staan.’ Die was ‘gejaagd en nerveus’. ‘“Henk is gearresteerd”, zei hij mij. Ik schrok natuurlijk en vroeg: “Waar?” Dat bleek in Beverwijk of op weg naar Beverwijk te zijn geweest. Henk Schönhagen had enige dagen geleden nog na een bespreking over het sabotagewerk geslapen in het huis van [Zaandammer] Gerrit Koeman. Hij was de volgende morgen richting Beverwijk vertrokken.’

Martelingen
Schönhagen instrueerde weliswaar, maar hield zich zelf niet aan het veiligheidsprotocol. Hij had bij zijn arrestatie een briefje op zak met verwijzingen naar sabotage bij de Artillerie-Inrichtingen en naar Parijs groen, een chemische verbinding die ‘wij gebruikten om een lading dynamiet tot ontploffing te brengen’, aldus Gerard Maas. Ook stond de schuilnaam van Vosveld op het papiertje. Het was al met al voldoende om Schönhagen onmiddellijk te onderwerpen aan een zwaar verhoor. Of de Amsterdamse metaalbewerker zelf het aangetroffen alias koppelde aan Vosveld of dat anderen die link legden is niet duidelijk. SD-kopstuk Wouter Cornelis Mollis: ‘Van een arrestant hoorde [Ernst] Wehner, een Duitsch lid van den SD, dat in Beverwijk voor de ondergrondsche (CPN) werkte een zekere Peters. Hierop zijn Wehner, Walter, Van Egmond en ik per auto naar Beverwijk gereden om aldaar bedoelde Peters te arresteeren.’ Vosveld werd twee dagen na Schönhagens arrestatie in alle vroegte thuis opgepakt.

Hoed
Ook Vosveld ging in de fout. Voor hij uit zijn woning werd gevoerd, zette hij zijn hoed op. In de binnenrand zat een gecodeerd briefje met afspraken. Dat ontdekte de Sicherheitsdienst. Vosveld onderging vervolgens eveneens een intens verhoor. Naar eigen zeggen zweeg Vosveld in eerste instantie. In 1953 zei hij in de rechtbank dat hij was gebroken na een confrontatie met het lijk van Schönhagen. Die was volgens hem ‘letterlijk afgeslacht’. De Sicherheitsdienst noteerde in het verhoorverslag: ‘Henk Schönhagen, nach seiner Festnahme im April 1943 durch Selbstmord gestorben.’ Hij zou zichzelf in zijn cel hebben opgehangen.

Vosveld begon namen te noemen.
Totale paniek
Mollis had een andere lezing. Volgens Wehner, aldus Mollis, ‘vroeg hij [Vosveld] eenige uren later [na de arrestatie] om iemand van de Duitschers te mogen spreken. Hij had een belangrijke mededeeling. Wehner ging naar hem toe en hoorde van Vosveld dat hij genegen was de kopstukken van de CPN aan te brengen.’ Wat ook de juiste versie is, Vosveld begon namen te noemen. Op 3 april werd met zijn hulp Jan Dieters gearresteerd. Die hield ondanks martelingen enkele dagen zijn mond, maar noemde toen Lou Jansen. Ook die belandde in gevangenschap. Paul de Groot dook onder, in totale paniek. Tot het eind van de oorlog zou hij weinig tot niets betekenen voor de CPN. In de navolgende weken pakten de Duitsers op aanwijzing van de zwaar onder druk gezette Vosveld – onder anderen zijn familieleden werden in gijzeling genomen – wel tientallen andere, veelal prominente communisten op, onder wie de plaatsvervangende CPN-leider Gerrit van den Bosch. Ook Gerard Maas belandde door Vosvelds loslippigheid achter de tralies. De meeste arrestanten eindigden hun leven voor het vuurpeloton. De Duitsers hadden de CPN aan de rand van de afgrond gebracht.

Jan Brasser
Wat resteerde van het communistische gewapend verzet deed pogingen om Piet Vosveld te vermoorden. De vanuit Krommenie opererende Jan Brasser: ‘Ik heb op een gegeven moment gezegd: dat kan niet zo doorgaan, er moet wat gebeuren. Maak een afspraak met ’m op de voetgangersbrug over de spoorlijn bij Uitgeest. Wij zullen zorgen dat we in de buurt zijn met een paar man, Daan Stapper en ik, met de bedoeling om hem onschadelijk te maken.’ Het kwam er uiteindelijk niet van. Omgekeerd stapte Vosveld in de nazomer van 1943 nog wel een keer op Brasser af, die hij een jaar eerder één keer had gezien. Brasser was toen op het treinstation van Beverwijk in gesprek met Bep Starreveld: ‘Plotseling komt een man tussen Bep en mij in staan. “U is toch Brasser uit Uitgeest?” Ik zeg: “Nee, dat ben ik niet.” Nou, hij vroeg nog een keer en ik bleef ontkennen. Hij ging toen weg. Dat was Vosveld!’
Hannie Schaft
In juni 1944 slaagden Jan Bonekamp en Hannie Schaft er bijna in om hem neer te schieten. Ze wisten Vosveld te traceren in zijn door de Sicherheitsdienst beschikbaar gestelde woning in De Bilt. Daar, aan de Willem de Zwijgerlaan 46, leefde hij onder een nieuwe schuilnaam en vermomd met een snorretje. Maar toen ze bij hem aanbelden, bleek hij te zijn vertrokken.

Paul de Groot
De inmiddels paranoïde Paul de Groot keerde in mei 1945 van zijn onderduikadres terug naar Amsterdam. De nazi’s waren er in geslaagd om zijn vrouw en dochter te vermoorden en hij was ook tal van andere vertrouwelingen kwijtgeraakt. Met die voedingsbodem als Leitmotiv, gelegd in 1943, domineerde hij na de oorlog ruim dertig jaar lang de CPN. Volgens de geschiedschrijving van de partij ontstond er in 1943 een waterscheiding. Daarbij gold het eerste driemanschap, met Paul de Groot als middelpunt, als foutloos opererende eenheid. Daarna werden er onder leiding van hun opvolgers fouten gemaakt en misdaden begaan. De partijtop poetste het verzetsleven van Paul de Groot steeds verder op en schoffelde dat van prominente CPN’ers die zich kritisch uitten onder het tapijt. Tot 1978, toen De Groot zijn hand overspeelde en de CPN hem zijn erelidmaatschap afnam.
Vlucht naar Londen
Een paar weken na de bevrijding vertrok Piet Vosveld heimelijk naar Londen. Aan de andere kant van de Noordzee leefde hij verder onder een valse naam. Het duurde tot 1952 voor Groot-Brittannië hem uitleverde aan Nederland. Daar werd hij vanwege collaboratie veroordeeld tot acht jaar cel. Eind 1953 kwam de Landelijke Ereraad der Illegaliteit tot een ander oordeel. Volgens de raad was Vosveld geen ‘intentionele verrader’ en had hij met zijn beroep op overmacht recht van spreken. De Ereraad bracht de straf terug tot twee jaar cel, met aftrek van voorarrest. Op 16 april 1954 kwam Vosveld weer op vrije voeten.

Krommenie
Het toeval wil dat de ouders van Piet Vosveld in januari 1950 van Amsterdam naar de Dorpsstraat in Assendelft verhuisden.
Zijn ouders behoorden in april 1943 tot zijn door de SD gegijzelde naasten. Ten overstaan van hen en andere opgepakte familieleden werd Piet Vosveld toen voor de keuze gesteld om mee te werken met de Sicherheitsdienst of de ondergang van zijn geliefden voor zijn rekening te nemen. Het toeval wil dat vader en moeder Vosveld in januari 1950 van de Amsterdamse Transvaalbuurt verhuisden naar de Dorpsstraat 846 in Assendelft. Hun jongste zoon ging met hen mee. Op 27 september 1951 werden ze ingeschreven op het adres Wilhelminastraat 47 in Krommenie. Daar zouden ze bijna twee jaar blijven en toen weer teruggaan naar Amsterdam.

Oorlogspistool
Het was onvermijdelijk dat het echtpaar Vosveld in Krommenie soms Jan Brasser tegenkwam. Die woonde tweehonderd meter verder op het Vlietsend. Misschien is het maar goed dat zoon Piet ten tijde van hun verblijf in de Zaanstreek in respectievelijk Engeland en de gevangenis zat. Hij was voordien gewend om regelmatig bij zijn ouders langs te gaan. Had Jan Brasser – die nog altijd zijn oorlogspistool thuis bewaarde – Vosveld junior door zijn dorp zien lopen, dan had hij hem wellicht alsnog doodgeschoten.