237 ontsnappingen uit Westerbork

In 1942, ’43 en ’44 verlieten ruim 100.000 joodse gevangenen Westerbork per trein, met als bestemming een buitenlands concentratie- of vernietigingskamp. Een paar honderd gedetineerden onttrokken zich aan deportatie door het Durchgangslager in Drenthe te ontvluchten. Maar wie waren dat? 

Dat er tussen 1 juli 1942 en 12 april 1945, toen het kamp werd bevrijd, slechts een kleine minderheid probeerde om te ontsnappen aan Durchgangslager Westerbork had meerdere redenen. De bewaking ter plaatse uiteraard. Het dreigement dat na een geslaagde ontsnapping de achterblijvers zwaar zouden worden gestraft, met om te beginnen de familie van de vluchter. Het ontbreken van een onderduikadres. De hoop dat een Sperr tot uit- of afstel zou leiden. En de onwetendheid over het aanstaande lot in kampen als Auschwitz en Sobibor.

Men moest dan ook wel heel wanhopig of vastberaden zijn om Westerbork op heimelijke wijze te verlaten. Vast staat dat slechts een paar honderd joodse gevangenen er in slaagden om de buitenwereld te bereiken en daar -soms overigens slechts tijdelijk- in relatieve vrijheid te leven. Zij kropen voorbij de prikkeldraadversperring van het kamp. Werden met hulp van buitenaf naar buiten gesmokkeld, in de kamptrein of per auto. Wandelden met een brutale smoes voorbij de bewaking. Of wisten een bed te verwerven in een ziekenhuis buiten het Lager, van waaruit ontsnappen relatief makkelijk was.

Jacques Presser hield het in zijn standaardwerk Ondergang op 210 joodse gevangenen die wisten weg te komen uit Westerbork. Zijn collega Loe de Jong nam dat getal over in Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog: “Er zijn in totaal tweehonderdtien Joden uit Westerbork gevlucht: honderddrie-en-vijftig in de periode juli ’42-september ’43, zeven-en-vijftig nadien. Daarmee bedoelen wij dan Joden die het kamp binnengevoerd waren om gedeporteerd te worden. Er waren anderen die, bijvoorbeeld in opdracht van de Joodse Raad, in het kamp werkzaam waren en dan van tijd tot tijd naar hun woonplaats konden terugkeren: zij konden, als zij dat wensten, wegblijven en dat deden verscheidenen (hoevelen, weten wij niet).”

In het door Herinneringscentrum Kamp Westerbork in 2003 uitgegeven boekje Een gat in het prikkeldraad wordt gesteld dat het door Presser en De Jong genoemde aantal ‘aan de te lage kant’ is. De auteurs waagden zich overigens niet aan een ander getal. Dat deed Wils ‘t Hart wel, in haar afstudeerscriptie Ik zou in mijn tranen willen wegzwemmen (2003). Zij kwam tot een aantal van meer dan driehonderd vluchters. Haar scriptie is helaas onvindbaar, waardoor mij niet duidelijk is hoe ze tot dit cijfer kwam.

In onderstaand overzicht noem ik de tussen 1 juli 1942 en 12 april 1945 uit Westerbork ontsnapte personen van wie ik de personalia op meerdere plekken kon terugvinden. De belangrijkste bronnen zijn de dag- en nachtrapporten van de politie in Assen en een (incomplete) NIOD-lijst met ‘vermiste personen’ (archiefnummer 250i, inventarisnummer 1024). Ook zijn er relevante gegevens gevonden in andere archieven en in een aantal boeken. Bij de inventarisatie heb ik de honderden vluchtelingen buiten beschouwing gelaten die tussen Westerbork en de concentratie- en vernietigingskampen uit de deportatietreinen wisten te ontkomen. Wel heb ik de mensen meegeteld die het kamp af en toe mochten verlaten om elders werkzaamheden te verrichten en vervolgens niet meer terugkeerden naar Westerbork. Ook zij waren in mijn optiek vluchtelingen.

Het overzicht is chronologisch. De genoemde data betreffen de dag van vermissing -zoals meestal gemeld door de politie- of, indien bekend, de dag van ontsnapping. Waar mensen de oorlog niet overleefden -bijvoorbeeld omdat ze na hun ontsnapping weer werden opgepakt-, is naast hun sterfdatum ook de overlijdenslokatie vermeld.
Onderstaand overzicht van inmiddels 237 ontsnappingen uit Westerbork is uiteraard niet volledig. Aanvullingen en correcties op onderstaande namenlijst zijn dan ook welkom via info@schaapschrijft.nl. Wel graag met bronvermelding.

1942

7-7-1942: Echtpaar Nandor Pollak (2-8-1890/na 1957) en Elsa Pollak-Goldmann (8-10-1899/na 1957) met dochter Dorrit Pollak (24-11-1922/na 1950).

Na juli 1942: A.B. (naam verder onbekend).

24-9-1942: Echtpaar Franz Anton Barbiers (16-10-1908/na 1978) en Betje Barbiers-van de Kar (2-3-1921/Auschwitz, 10-5-1945).

Rond 25-9-1942: Josephina van Messel-Aardewerk (25-8-1894/3-6-1981).

Oktober 1942: Jacques Wallage (1-2-1904/23-10-1975).

Oktober 1942: Abraham Appelboom (17-7-1917/Sobibor, ).

Oktober 1942: Maurits (‘Maup’) Wolff (1-11-1919/na 1945).

Medio oktober 1942: Alexander Gans (26-05-1916/20-03-1999).

2-10-1942: Louis Berkelouw (31-1-1892/Midden-Europa, 31-8-1943).

4-10-1942: Barend Nopol (1-6-1905/Auschwitz, 28-2-1943).

9-10-1942: Onbekende man.

12-10-1942: Israël van Gelder (4-9-1920/Midden-Europa, 31-3-1944).

Op/rond 12-10-1942: Herman Mozes (15-7-1913/1985).

15-10-1942: Levi Serlui (29-5-1896/12-2-1974).

Medio/eind oktober 1942: David Brandon (19-12-1889/overleden na 1945).

5-11-1942: mijnheer Israëls.

5-11-1942: Hulda Elisabeth (Bep) Turksma (11-5-1917/21-9-1987).

December 1942: M. Rootveldt.

December 1942: Avi Magid (pseudoniem) (1928/2008) en zijn moeder.

6-12-1942: Sally Barzelaij (24-9-1916/24-5-1991).

11-12-1942: Izaac Sternfeld (14-5-1897/Auschwitz, 15-12-1942).

23-12-1942: Goedman Kesing (28-3-1905/Auschwitz, 3-8-1943).

28-12-1942: Mozes Suskind (4-3-1887/na 1945)

1943

Waarschijnlijk 1943: onbekend echtpaar.

Waarschijnlijk 1943: Simon Lodewijk Wijnbergen (21-2-1940).

1943, data onbekend: de broers Benjamin David Bachrach (2-8-1921/1989), Mozes (‘Maurits’) Bachrach (17-11-1917/14-10-1944) en Simon Bachrach (6-6-1916/2011).

1943, datum onbekend: Salo Meijer.

1943, datum onbekend: Lore Süsskind.

1943, datum onbekend: Regina Grelinger (12-12-1888/21-1-1971).

1943, datum onbekend: Enkele kinderen.

1943, datum onbekend: Jan le Grand (1927).

1943, datum onbekend: Rahel Karlsberg (17-7-1923/na 2009). 

Begin 1943: Emanuel Mendels (22-10-1893/Sobibor, 9-4-1943).

Begin 1943: Jansje Schrijver-Kool (19-1889/Sobibor, 16-7-1943) en (eerste ontsnapping) zoon Samuel Schrijver (7-5-1922/13-1-2013).

Begin januari 1943: Kurt Max Ehrlich (22-8-1943/na 1981).

9-1-1943: Sophia Hendrika de Vries (23-11-1923/na 1945) en haar vriend Wolfgang Wiener (23-5-1920/na 1945).

21/22-1-1943: Emil Glücker (6-8-1920/na 1945).

8-2-1943: Elf onbekende personen.

18-2-1943: Eugen Suschny (20-10-1895/2-1-1973).

Waarschijnlijk maart 1943: Jacob Eduard (‘Jacques’) van de Rhoer (13-4-1904/na 1997).

Maart 1943: Henri René Kahn. (12-10-1888/12-4-1970).

9-3-1943: Emanuel Slier (26-1-1893/8-9-1948).

17-3-1943: Eduard van de Rhoer (17-7-1908/10-6-1994).

5/6-4-1943: Echtpaar Emanuel Moffie (2-6-1920/11-4-1992) en Sophia Francisca Moffie-Zetter (11-5-1919/1-2-2006), en Vedig Sedler (Zetter?).

9-4-1943: Salomon Nebig (17-6-1923/Nederland, 10-4-1943).

10-4-1943: Leofried Durlacher (7-3-1923/27-10-1998).

26-4-1943: Hartog de Boer (2-11-1916/Sobibor, 7-5-1943).

26-4-1943: Siegfried Louis Natkiel (9-9-1926/na 1945).

27-4-1943: Meijer Swaab (5-11-1926/Midden-Europa, 21-1-1945).

30-4-1943: Leo Weil (17-6-1922/2019).

6-5-1943: Carl Lewin (19-3-1897).

10/11-5-1943: Aäron (‘Nol’) Wallage (24-9-1924/11-10-1987).

10/11-5-1943: Lion Wagenaar (25-11-1916/na 1956).

10/11-5-1943: Maurits Jacob Vles (28-6-1906/2-3-1970).

11-5-1943: Salomon Samson Meyer (28-12-1910/5-12-1986).

18-5-1943: Jacob van Straten (19-6-1911/Sobibor, 28-5-1943).

25-5-1943: Benedictus Boas (9-7-1897/24-7-1945).

25-5-1943: Barend Fresco (30-5-1901/Auschwitz, 31-5-1944).

29-5-1943: Gottfried Cosman (31-3-1914/Sobibor, 11-6-1943).

29-5-1943: Iris Harriët Eisendrath (5-5-1915/Auschwitz, 3-9-1943).

7-6-1943: Levie Salomon Israëls (5-1-1916/na 1969).

7-6-1943: Johan Ernst Polak (3-7-1911/Auschwitz, 17-9-1943).

8-6-1943: Robert Abraham (‘Bob’) Levisson (27-12-1913/25-12-2001).

8-6-1943: Jacques Cohen (12-3-1923/Midden-Europa, 31-8-1944).

16-6-1943: Hendrik Jacobus Cornelis Bout (14-10-1918/Midden-Europa, 31-8-1944).

29-6-1943: Nico Menko (1-6-1918/Sobibor, 2-7-1943).

11/12-7-1943: Salomo Polak (6-6-1914/na 1971).

17-7-1943: Louis Marcus Peereboom (23-2-1918/14010-2002).

17-7-1943: Isaac Mouwes (23-4-1905/28-12-1979).

19-7-1943: Bella Frieda Levy-Przyrowski (21-10-1922/18-7-1992).

27/28-7-1943: Echtpaar Isaäc Wallage (2-8-1912/17-2-1953) en Margaretha Wallega-Vieijra (11-7-1912/na 1952).

Augustus 1943: Manfred Rübner (11-7-1924/Auschwitz, 31-3-1944).

6/7-8-1943: Twee onbekende vrouwen. 

14-8-1943: Max Windmüller (17-2-1920/Cham, 21-4-1945).

23-8-1943: Arno Friedmann (8-1-1900/Auschwitz, 28-1-1944).

23-8-1943: Onbekende man, wellicht ? Boasson.

3-9-1943: Jenny Stern (5-5-1926/3-7-2020).

4-9-1943: Johanna Veronica Levy (4-9-1918/24-10-2009).

7-9-1943: Simon Maurits Hornman (4-12-1926/na 1997).

8-9-1943: Salomon de Jong (23-9-1920/na 1972).

8-9-1943: Abraham Kaas (1-9-1917/na 1951).

10-9-1943: Mathilde (‘Tilly’) Bosman (11-3-1923).

10-9-1943: Sophie Marianne (‘Job’) Simons (23-8-1922/28-1-2017).

11-9-1943: Adolf Grünfeld (17-12-1901/3-8-1959).

11-9-1943: Ondrey Gerö (11-7-1890/na 1945).

13-9-1943: Fritz Klaber (6-11-1904)/30-3-1986).

13-9-1943: Echtpaar Bernard Max Vromen (25-12-1911/11-9-1963) en Froukje Vromen-Cohen (10-12-1910/18-10-1983).

13-9-1943: Fritz Karl Kuraner (19-4-1908/na 1947).

14-9-1943: Günther Ernst Aronade (19-3-1918/Auschwitz, 13-2-1944).

15 of 22-9-1943: Lily Kettner (2-4-1923/na 1990).

17-9-1943: Ruth Karlsberg (8-5-1925).

17-9-1943: Rosey Eva Pool (7-5-1905/29-9-1971).

23-9-1943: Werner Stertzenbach (4-4-1909/10-7-2003).

Vóór 24-9-1943: Max Ferman en echtgenote.

25-9-1943: Echtpaar Willi William Schönland (23-12-1915/27-7-2011) en Mathilde (‘Tilly’) Schönland-van Weerden (13-5-1918/15-11-2006).

29-9-1943: David Sluizer (20-12-1875-2-3-1964).

Eind september/begin oktober 1943: David Rosenbaum (15-2-1925/Auschwitz, 1-1-1945).

Eind september/begin oktober 1943 (eerste ontsnapping): Martin (‘Uffi’) Uffenheimer (18-6-1922/1985).

1-10-1943: Hannelore Cahn (27-11-1923/maart 2014).

4-10-1943: Ludwig Boll (10-12-1911/2-12-1984).

4-10-1943: Hans Nussbaum (27-3-1911/na 1946).

6-10-1943: Georg Lodewijk Witjas (2-8-1899/25-8-1976).

12-10-1943: Hartog van der Goen (13-3-1901/Midden-Europa, 2-5-1945).

14-10-1943: Abraham de Kadt (4-2-1868/25-1-1951)

17 of 18-10-1943: Onbekende man.

18/19-10-1943: Max Biegel (12-5-1909/Scharnegoutum, 29-2-1944).

29/30-10-1943: Heinz Leopold (‘Herman’) Speyer (3-9-1911/na 1945).

9-11-1943: Jacob Cohen Rodriguez (1-8-1907/Midden-Europa, 31-7-1944).

15-11-1943: Benjamin Wolff (16-7-1906/na 1945).

19-11-1943: Daniël Santcroos (26-3-1906/30-7-1975).

19-11-1943: David van der Sluis (5-4-1910/4-10-1973).

25-11-1943: Paul Roman (10-12-1913).

25-11-1943: Otto Kann (6-11-1929/15-4-2017).

3-12-1943: Jacob Karel Danneboom (2-8-1909/Auschwitz, 20-1-1945).

11-12-1943: Hartog Deen (4-9-1908/1-8-1973).

11-12-1943: David Hagenaar (15-10-1905/5-9-1980).

15-12-1943: Albert Salomon (26-1-1883/7-5-1976) en Paula SalomonLevie (1-12-1897/17-4-2000)

Eind 1943: Frouke Dal-Abrahams (Monnickendam, 2-4-1917/3-5-1995)

1944

1944, datum onbekend: Michaël Hijman de la Bella (24-12-1916/14-5-2000).

1944, datum onbekend: Gretl Schramm-Siesel.

1944, datum onbekend: Bubi Pinkus.

Waarschijnlijk januari 1944: David Fierlier (Rotterdam, 18-3-1906/Midden-Europa, 9-5-1945).

5-1-1944: Elisabeth de Leeuw-Herzberg (10-11-1892/25-6-1991).

11-1-1944: Jozef Pool (29-8-1921/na 1945).

11-1-1944: Hermann Kellner (20-5-1921/2-9-1972).

17-1-1944: Onbekende man.

17-1-1944: Onbekende man.

19-1-1944: Hartog Roosnek (3-10-1915/8-10-1972).

19-1-1944: Herbert Schlaechter (18-1-1920/7-1-1988).

19-1-1944: Ernest Frank (2-4-1915/5-6-1998).

20-1-1944: Johanna Seys (24-3-1912).

20-1-1944: Betty Lewin (6-2-1912/na 1947).

20-1-1944: Tijsje Anna Blitz (7-12-1914).

23-1-1944: Barend Blitz (30-9-1900).

2-2-1944: Paul Werner Siegel (28-1-1924/na 1996).

2-2-1944 (tweede ontsnapping): Martin (‘Uffi’) Uffenheimer (18-6-1922/1985).

9-2-1944: Jo Spier (11-2-1916/22-9-2009).

9-2-1944: Twee onbekende meisjes.

25-2-1944: Herman Italiaander (12-9-1923/1-1-2014).

25-2-1944: Frits Siegfried Siesel (17-2-1925/na 1945)

Maart 1944: Onbekende man.

3-3-1944: Werner Ernst Hirschfeld (26-4-1920/16-3-1986).

3-3-1944: Lotte Wahrhaftig-Siesel (16-4-1926/na 1955).

3-3-1944: Franz Pol(l)ak.

3-3-1944: David Dolsch.

3-3-1944: Walter ?.

3-3-1944: Onbekende persoon.

3/4-3-1944: Willem Herman (‘Wim’) de Rooij (28-6-1921/Amsterdam, 5-1-1945).

6-3-1944: Abraham Coronel (4-3-1915/22-6-1983).

6-3-1944: Max Cahn (1-12-1894/Flossenbürg, 30-1-1945).

22-3-1944: Onbekende man.

23-3-1944: Echtpaar Julius Werner Reutlinger (14-11-1921/1987)  en Gella Reutlinger-Simon (25-12-1921/na 1950).

28-3-1944: Ruth Rischel Fleischer-Haar (12-11-1919/4-7-1994).

28-3-1944: Walter Kaiser (10-10-1920/na 1951).

1-4-1944: Bertha de Haas (12-1-1870/21-12-1948).

1-4-1944: Klara van Essen-van Rhijn (16-5-1896).

3-5-1944: Salomon Aron Gazan (9-2-1904/Wilhelmshafen, 9-1-1945).

19-5-1944: Herman Salomon Dormits (31-12-1926/na 1963).

Zomer 1944: Willy.

6/7-6-1944: Horst (‘Hans’) Kerpen (19-10-1930/27-3-1993).

21-6-1944: Philippus Knorringa (10-12-1891/26-1-1973).

3-7-1944: Samuel Beesemer (12-7-1905/24-3-1975).

10-8-1944: Jonas Henri (‘Johnny’) Kan (24-10-1919/25-8-1988).

16-8-1944: Abraham Hammelburg (13-9-1916/8-7-2000).

28-8-1944: Jacob van Rooijen (2-3-1904/2-5-1982).

September 1944: ‘Jan’ (pseudoniem).

September 1944: Thomas (‘Gideon’) Drach (5-7-1916/30-5-1990).

3-9-1944: Broers Manfred Klafter (4-9-1919/6-2-1997) en Harry Klafter (1-11-1925).

5-9-1944: Tien onbekende personen.

5-9-1944: Samuel Goldstein (1-12-1917/6-9-1944).

5-9-1944: Ernst Katan (23-4-1923/6-9-1944).

5-9-1944: Johan Ancona (8-12-1919/6-9-1944).

5-9-1944: Johan Frederik Theodoor Engers. (7-6-1919/6-9-1944).

Verklaring kampcommandant Gemmeker over de executie van vier ontsnapte gevangenen.

6-9-1944: Raphaël (‘Felix’) Halverstad (11-8-1904/14-8-1978).

7/8-9-1944: Helena Wijler (9-9-1925).

11/12-9-1944: Isaäc Anholt (29-1-1919/na 1973).

13-9-1944: Eli Jacobus Kulker (27-3-1904/9-12-1986).

6-10-1944: Broers Hendrik Samuel Houthakker (31-12-1924/15-4-2008) en Lodewijk Arnold Houthakker (16-1-1926/2-10-2008).

6-10-1944: Abraham Jacob Muller (20-4-1921).

6-10-1944: Aron Bronkhorst (22-11-1916/31-10-1999).

6-10-1944: Paul Jürgen Jacobson (2-1-1914/na 1949).

6-10-1944: Abram Mordko Lederman (17-2-1903/17-8-1973).

6-10-1944: Emile Francesco Moresco (2-6-1897/20-7-1986).

6-10-1944: Hartog Opdenberg (22-9-1906/1-5-1960).

6-10-1944: Walter Julius Orgler (1-10-1908/na 1946).

6-10-1944: Hermann Polak (12-3-1906).

6-10-1944: Ernst Stein (29-7-1900/23-8-1952).

6-10-1944: Robert Gerhard Hermann Steinberg (9-5-1901/na 1973).

6-10-1944: Siegfried Abraham Theodoor van der Wielen (19-4-1903/6-12-1994).

1945

Begin januari 1945: Emanuel Marcus (19-10-1908/Groningen, 21-1-1945)

20-2-1945: Samuel Wortelboer (30-7-1910/8-8-1973) en een onbekende man.

25-2-1945: Hendrik Fritz van Doorn (10-6-1906).

11-4-1945 (tweede ontsnapping): Samuel Schrijver (7-5-1922/13-1-2013).

7-4-1945: Bob Zadok Blok (4-9-1928/na 2014).

Jaartal/datum onbekend

Stella.

Hartog (‘Harrie’) Worms (27-6-1904/11-5-1977).

Waardeer dit artikel!!

Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Je kunt mij ook met een vast per bedrag per maand steunen. Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.

Bedrag



0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.